Huiselijk geweld

Huiselijk geweld is elke vorm van geweld of dreiging van geweld door een (ex-)gezins- of familielid. Hieronder valt ook het onthouden van zorg aan kinderen en zorgafhankelijke volwassenen en ouderen.

Welke vormen zijn er?

Huiselijk geweld kan zich uiten in de volgende vormen:

• (Ex-)partnergeweld
• Kindermishandeling
• Ouderenmishandeling
• Ouder-mishandeling
• Meisjesbesnijdenis
• Eergerelateerd geweld

Wat speelt er bij huiselijk geweld?

Er is een groot onderzoek door Verwey-Jonker Instituut uitgevoerd. Hier deden zo’n 1200 volwassenen en 1500 kinderen aan mee. Na de melding bij Veilig Thuis, hebben zij deze volwassenen en kinderen gevraagd wat er speelt op drie momenten: vlak na de melding, halverwege en 1,5 jaar na de melding.

Uit dit onderzoek is de volgende informatie gekomen.
In 96% vaak en ernstig huiselijk geweld met een opeenstapeling van complexe problemen:

• Zelf als kind mishandeld.
• Armoede en werkeloosheid.
• Middelenmisbruik.
• Psychische problemen.
• Opvoedstress.

Gemiddeld 74x per jaar geweld binnen een huishouden → meer dan 1x per week.

Cirkel van geweld

De cirkel van geweld laat zien hoe geweld in relaties vaak een voorspelbaar patroon volgt. Het geweld is meestal niet een eenmalig incident, maar herhaalt zich in fasen. Zonder hulp wordt het geweld vaak steeds ernstiger en de cyclus korter.

1. Opbouw van spanning

De spanning in de relatie neemt geleidelijk toe. De pleger raakt sneller geïrriteerd. Het slachtoffer probeert conflicten te vermijden, past zich aan of loopt op eieren. Er is angst voor wat er kan gebeuren.

2. Geweldsincident

De opgebouwde spanning komt tot uitbarsting. Er is fysiek, psychisch of seksueel geweld. Het slachtoffer ervaart angst, verwarring en verdriet.

3. Spijt

Na de uitbarsting toont de pleger spijt of schuldgevoel. Er volgen excuses of beloftes dat het nooit meer gebeurt. Het slachtoffer voelt opluchting en hoopt dat het gedrag verandert. Er blijft een gevoel van onveiligheid aanwezig.

4. Verzoening

De relatie lijkt te verbeteren. De pleger is tijdelijk vriendelijk of liefdevol. Het slachtoffer probeert de situatie te herstellen en conflicten te vermijden. De omgeving denkt vaak dat het weer goed gaat.

5. Alles is goed

De rust keert terug. Er lijkt geen sprake meer van geweld. Toch sluimert de spanning onder de oppervlakte, en begint de cyclus opnieuw. Zonder hulp worden de periodes van rust meestal korter en het geweld zwaarder.

Wat is het verschil tussen mishandeling en verwaarlozing?

Mishandeling is actief, handelen zoals slaan, schoppen of uitschelden.
Verwaarlozing passief, nalaten bijvoorbeeld niet zorgen voor voedsel, medische zorg of toezicht.

Hoe uiten deze vormen zich?

Deze vormen kunnen zich op verschillende manieren uiten:

1. Lichamelijke mishandeling
2. Lichamelijke verwaarlozing
3. Psychische mishandeling
4. Psychische verwaarlozing
5. Seksueel misbruik
6. Financieel misbruik
7. Digitaal geweld
8. Schending van rechten

Hoe signaleer je deze vormen?

1. Lichamelijke mishandeling

Iemand lichamelijk pijn doen zoals slaan, schoppen, stompen, verbranden, wurgen, of verdrinken.
Bijzondere vormen:

• Abusive head trauma: hard schudden of slaan van een baby, wat kan leiden tot hersenschade.
• Meisjesbesnijdenis: een schadelijke ingreep aan de vulva.
• Kindermishandeling door falsificatie: de ouder doet alsof een kind ziek is of maakt het kind daadwerkelijk ziek.

2. Lichamelijke verwaarlozing

3. Psychische mishandeling

• Getuige huiselijk geweld: kinderen die het geweld tussen hun ouders zien, horen en voelen ervaren dezelfde schade als zelf worden mishandeld.

4. Psychische verwaarlozing

5. Seksueel misbruik

6. Financieel misbruik

7. Digitaal geweld

8. Schending van rechten

(Ex-)partnergeweld is geweld of dreiging van geweld tussen partners of ex-partners. Het kan lichamelijk, psychisch, seksueel of financieel zijn. Ook het onthouden van zorg aan een zorgafhankelijke partner valt hieronder.

Hoe vaak komt (ex-)partnergeweld voor?

Elk jaar zijn 1,3 miljoen volwassenen slachtoffer van huiselijk geweld.
Het gaat om 1 op de 11 volwassenen, dus 9% van alle volwassenen.

Wat speelt er bij ex-partnergeweld?

In 57% van de gezinnen komt naast (ex-)partnergeweld ook kindermishandeling voor. Dit heet gezinsgeweld. Soms zijn volwassenen daarnaast mantelzorger van ouderen. Kennis van kindermishandeling, gezinsgeweld en ouderenmishandeling is dus belangrijk.

Welke profielen zijn er?

Er zijn drie profielen van (ex-)partnergeweld.

1. Wederzijds partnergeweld

• Bij wederzijds partnergeweld gebruiken beide partners geweld, verbaal of fysiek.
• Het ontstaat meestal door stress of oplopende spanningen, niet door een behoefte aan controle.
• Ruzies kunnen snel escaleren, maar worden daarna vaak weer goedgemaakt.
• Beide partners voelen zich tegelijk slachtoffer én dader, wat veel verwarring oproept.
• De relatie is onvoorspelbaar en explosief, met periodes van spanning en verzoening.
• Soms speelt middelengebruik een rol, waardoor de agressie sneller oplaait.

Het is belangrijk om bij dit soort situaties oog te houden voor de veiligheid van iedereen, ook van kinderen.
Herstel van veiligheid vraagt om bescherming en specialistische hulp.

2. Gewelddadig verzet

• Bij gewelddadig verzet gebruikt het slachtoffer geweld uit angst of zelfverdediging.
• Er is vaak sprake van langdurige controle of mishandeling door de partner.
• Het geweld is geen patroon, maar een reactie op jarenlange spanning of een crisismoment.
• Het slachtoffer toont vaak spijt of verdriet en is soms bang voor straf of wraak.
• Soms is er sprake van zichtbaar letsel of blijvende angst.

Deze vorm van geweld vraagt om zorgvuldige beoordeling en bescherming van het slachtoffer.
Het is belangrijk om de context goed te begrijpen en niet alleen te kijken naar het incident.
Herstel van veiligheid vraagt om bescherming en specialistische hulp.

3. Dwingende controle (intieme terreur)

• Bij dwingende controle gebruikt één partner macht en dwang om de ander te beheersen.
• Het gaat om een patroon van controle, angst en afhankelijkheid, niet om ruzie of stress.
• Het geweld is eenzijdig en kan psychisch, lichamelijk of seksueel zijn.
• Vrouwen zijn hierbij vaker slachtoffer dan mannen.
• De pleger wil de ander klein houden en accepteert geen verlies of zelfstandigheid.
• Ook na een relatiebreuk kan de controle doorgaan, soms met ernstig of zelfs dodelijk geweld.
• Kinderen zijn vaak getuige van dit geweld en worden zo mede-slachtoffer.

Herstel van veiligheid vraagt altijd om specialistische hulp en bescherming.

Wat speelt er bij dwingende controle?

Incongruent gedrag bij dwingende controle

Bij dwingende controle is het gedrag van de pleger vaak misleidend. Voor buitenstaanders lijkt de pleger betrouwbaar, rustig en charmant. Hij of zij komt overtuigend over en wekt de indruk betrokken en zorgzaam te zijn. Het slachtoffer daarentegen oogt vaak verward, angstig of onzeker. Daardoor lijkt het alsof de rollen zijn omgedraaid: de pleger lijkt redelijk, het slachtoffer onstabiel. Achter gesloten deuren speelt echter een ander verhaal.

De pleger gebruikt manipulatie, controle en isolatie om macht te behouden. Angst, vernedering en onveiligheid overheersen in het dagelijks leven van het slachtoffer. Het is belangrijk dat professionals niet afgaan op de buitenkant. Let op signalen van angst, afhankelijkheid en verlies van autonomie. Herkenning van dit patroon, de charmante pleger en het onzekere slachtoffer, is de eerste stap naar veiligheid en het doorbreken van het geweld.

Wat zijn 10 kenmerken van dwingende controle?

De volgende kenmerken komen vaak voor bij dwingende controle:

1. Isoleren: De pleger beperkt het contact van het slachtoffer met vrienden, familie en anderen om controle te houden.
2. Voortdurend volgen: De pleger controleert het slachtoffer voortdurend via telefoon, gps of onverwachte bezoeken.
3. Vrijheid beperken: De pleger bepaalt de financiële middelen, bewegingen en keuzes van het slachtoffer.
4. Gaslighting: De pleger verdraait de werkelijkheid waardoor het slachtoffer aan zichzelf en zijn waarneming gaat twijfelen.
5. Vernederen: De pleger scheldt het slachtoffer uit of kleineert om diens zelfvertrouwen te ondermijnen.
6. Jaloezie en chanteren: De pleger beperkt sociale contacten door dreiging, schuldgevoel of emotionele druk.
7. Kinderen inzetten: De pleger gebruikt de kinderen om de andere ouder te manipuleren of zwart te maken.
8. Derden gebruiken: De pleger misleidt anderen of verspreidt leugens om het slachtoffer in diskrediet te brengen.
9. Seksuele dwang: De pleger dwingt het slachtoffer tot seksuele handelingen tegen diens wil.
10. Bedreigen: De pleger oefent macht uit door te dreigen met geweld, zelfmoord of schade aan anderen.

Wat is het onderscheid tussen de profielen?

Het verschil zit in de mate van controle. Bij wederzijds geweld reageren partners vooral op stress. Bij dwingende controle gaat het om een structureel patroon van macht en onderdrukking.

Waar vind je meer signalen van (ex-)partnergeweld?

Klik hier voor een overzicht van signalen.

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij (ex-)partnergeweld?

Bij signalen van (ex-)partnergeweld kun je terecht bij:

• Deskundig collega of aandachtsfunctionaris.
• Lokaal Team.
• Veilig Thuis.
• Deskundige (zie sociale kaart in deze reader of naslagwerk).
• Politie bij levensgevaar of (mogelijk) strafbaar feit.

Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

Naast de stappen in de meldcode zijn deze punten belangrijk vanaf stap 1:

• Twijfel je of jouw handelen extra risico oplevert?
• Ga naar stap 2 en overleg met een deskundige of Veilig Thuis.
• Maak een plan om veilig te kunnen handelen.
• (Dreiging van) levensgevaar? Bel direct 112.

Kindermishandeling is elke vorm van geweld of dreiging van geweld van ouder(s) naar kind(eren).
Hieronder valt ook het onthouden van zorg aan kinderen.

Hoe vaak komt kindermishandeling voor?

Elk jaar zijn 120.000 kinderen slachtoffer van kindermishandeling.
Dat is vergelijkbaar met 200 basisscholen met elk 600 kinderen.
Dat is 1 op de 30 kinderen, oftewel 3% van alle kinderen.
Daarnaast geeft 1 op de 5 volwassenen aan als kind mishandeld te zijn.

Wat is gezinsgeweld?

In 57% van de gezinnen is er zowel geweld tussen (ex-)partners als tegen kinderen. Als zowel (ex-)partnergeweld als kindermishandeling voorkomt in een gezin, spreken we van gezinsgeweld.

Welke 5 gezinsprofielen zijn er?

Gezinsgeweld kunnen we herkennen en begrijpen als we kijken naar de gezinsprofielen.

Deze kunnen tegelijk in één gezin bestaan.

1. Dwingende controle (intiem terreur)

Bij dwingende controle, ook wel intiem terreur genoemd, gebruikt één partner macht en dwang om de ander te beheersen. Het gaat om een patroon van controle, angst en afhankelijkheid. Het geweld is eenzijdig en kan psychisch, lichamelijk of seksueel zijn. Vrouwen zijn hierbij vaker slachtoffer dan mannen. De pleger wil de ander klein houden en accepteert geen verlies of zelfstandigheid. Ook na een relatiebreuk kan de controle doorgaan, soms met ernstig of zelfs dodelijk geweld. Kinderen zijn vaak getuige van dit geweld en worden zo mede-slachtoffer.
Herstel van veiligheid vraagt altijd om specialistische hulp en bescherming.

2. Gezin in stress

In een gezin in stress is er vaak voortdurende druk door zorgen zoals armoede, werkloosheid of schulden. Deze aanhoudende druk kan ertoe leiden dat partnergeweld ontstaat als reactie op de stress. Soms versterkt middelengebruik de spanningen, waardoor de situatie verder uit de hand loopt. De communicatie verslechtert en emoties lopen op, waardoor conflicten sneller escaleren. Kinderen zijn getuige en lijden onder de onveiligheid die hierdoor ontstaat.
Het herstellen van veiligheid vraagt om specialistische hulp.

3. Langdurige zorg

Een langdurige zorgbehoefte veroorzaakt veel druk en spanningen binnen het gezin. Vaak spelen psychische problemen, een verstandelijke beperking of een chronische ziekte bij één van de ouders een rol. In zulke situaties komt parentificatie en verwaarlozing regelmatig voor. Parentificatie betekent dat kinderen verantwoordelijkheden op zich nemen die eigenlijk bij volwassenen horen.
Herstel van veiligheid vraagt om het verlagen van de zorgdruk en inzet van specialistische hulp.

4. Opvoedstress en gedragsproblemen

Ernstige gedragsproblemen bij het kind kunnen aangeboren zijn of ontstaan door de onveilige situatie thuis. Door de aanhoudende druk ontstaat opvoedstress, die weer kan leiden tot conflicten en zelfs tot geweld binnen het gezin. Herstel van veiligheid vraagt daarom om specialistische hulp.

5. Complexe conflictscheidingen

Bij complexe scheidingen is er vaak sprake van psychische en juridische strijd over de kinderen. Ouders spreken negatief over elkaar, waardoor wantrouwen ontstaat en samenwerking moeilijk wordt. Kinderen raken emotioneel overbelast en komen in een loyaliteitsconflict terecht. Ze zijn niet alleen getuige, maar ook slachtoffer van de strijd.
Herstel van veiligheid vraagt om specialistische hulp en bescherming.

Belangrijk om te onthouden: dwingende controle kan een onderliggende oorzaak zijn.

Waar vind je signalen van kindermishandeling?

Een overzicht van signalen staat op Signalenkaart.nl.

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij kindermishandeling?

Bij signalen van kindermishandeling kun je terecht bij:

• Deskundig collega of aandachtsfunctionaris.
• Lokaal Team.
• Veilig Thuis.
• Politie bij levensgevaar of (mogelijk) strafbaar feit.

Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

Naast de stappen in de meldcode zijn deze punten belangrijk vanaf stap 1:

• Twijfel je of jouw handelen extra risico oplevert?
• Ga naar stap 2 en overleg met een deskundige of Veilig Thuis.
• Maak een plan om veilig te kunnen handelen.
• (Dreiging van) levensgevaar? Bel direct 112.

Ouder-mishandeling is elke vorm van geweld of dreiging van geweld van een thuiswonende jongere naar (één van) de ouders.
Het gaat om structureel geweld, niet om normale puberteitsconflicten.

Hoe vaak komt ouder-mishandeling voor?

Ongeveer 10% van de meldingen bij de politie van huiselijk geweld betreft ouder-mishandeling.
Meer dan 80% van de plegers zijn jongens.
In twee derde van de gevallen is de biologische moeder het slachtoffer.

Wat speelt er bij ouder-mishandeling?

Ouder-mishandeling komt vaak voor bij jongens van 14-15 jaar en richt zich vooral op gescheiden, alleenstaande moeders, maar het kan elk gezin treffen. Jongeren met psychiatrische problemen, vooral wanneer deze in de puberteit opkomen, vertonen vaak gedragsproblemen, een lage frustratietolerantie en gebrek aan inlevingsvermogen.

Verstoorde ouder-kindrelaties, zoals permissieve opvoeding zonder duidelijke grenzen, ontbreken van gezinscohesie, en verschuivingen in gezagsverhoudingen (bijvoorbeeld door scheiding), verhogen het risico op ouder-mishandeling.Ook huiselijk geweld en een onvoorspelbare gezinssituatie dragen bij aan het ontstaan van dit probleem.

Wat zijn signalen van ouder-mishandeling?

Klik hier voor een overzicht van signalen.

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij ouder-mishandeling?

Bij signalen van ouder-mishandeling kun je terecht bij:

• Deskundig collega of aandachtsfunctionaris.
• Lokaal Team.
• Veilig Thuis.
• Deskundige (zie sociale kaart in deze reader of naslagwerk).
• Politie bij levensgevaar of (mogelijk) strafbaar feit.

Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

Naast de stappen in de meldcode zijn deze punten belangrijk vanaf stap 1:

• Twijfel je of jouw handelen extra risico oplevert?
• Ga naar stap 2 en overleg met een deskundige of Veilig Thuis.
• Maak een plan om veilig te kunnen handelen.
• (Dreiging van) levensgevaar? Bel direct 112.

Ouderenmishandeling is elke vorm van geweld of dreiging van geweld van de partner of mantelzorger naar de oudere. Hieronder valt ook het onthouden van zorg aan zorgafhankelijke ouderen.

Hoe vaak komt ouderenmishandeling voor?

• Elk jaar zijn 112.000 ouderen vanaf 65 jaar slachtoffer
• Dat is 1 op de 30 ouderen, oftewel 3% van alle ouderen
• 1 op de 20 personen geeft aan ooit slachtoffer te zijn geweest

Wat speelt er?

Veel voorkomende problemen bij ouderen zijn ontspoorde mantelzorg, verwaarlozing en financieel misbruik. Ouderen zijn vaak kwetsbaar en afhankelijk van een klein netwerk, waardoor het soms moeilijk is om mishandeling of misbruik aan te geven.

Wat zijn profielen van ouderenmishandeling?

1. Ontspoorde mantelzorg

De grenzen van goede zorg worden onbedoeld overschreden, vaak door overbelasting of onmacht. Dit kan leiden tot verwaarlozing, verkeerde behandeling of compassiemoeheid zonder kwade bedoeling.

2. Opzettelijke mishandeling

Hier is sprake van bewust handelen. Mishandeling of verwaarlozing komt voort uit financieel gewin, desinteresse of wraak.

Wat zijn dynamieken van ouderenmishandeling?

1. Dynamiek van ziektebeeld, verslaving of verstandelijke beperking bij de pleger. Herstellen van veiligheid vraagt specialistische hulp.
2. Dynamiek van belast verleden waarbij rollen omkeren. Herstellen van veiligheid vraagt specialistische hulp.
3. Dynamiek van overbelasting bij mantelzorgers. Herstellen van veiligheid vraagt om het verlagen van de zorgdruk.
4. Dynamiek van financieel misbruik. Herstellen van veiligheid vraagt om bescherming en juridische maatregelen.

Wie zijn plegers van financieel misbruik?

Veelvoorkomende plegers zijn (ex-)gezins- en familieleden, buren en kennissen, beroepskrachten, vrijwilligers en plotselinge nieuwe “vrienden”.

Wat zijn motieven bij financieel misbruik?

1. Financiële nood: oplossen van eigen schulden of armoede.
2. Hebzucht: streven naar meer geld zonder rekening met de oudere.
3. Vermeend recht: denken recht te hebben op middelen van de oudere.

Wat zijn gradaties van machtsmisbruik?

1. Welwillende invloed: subtiele sturing van financiële keuzes.
2. Dwang: druk of chantage om geld af te staan.
3. Frauduleuze handelingen: misbruik van pasjes of machtigingen.
4. Diefstal en ontvreemding: wegnemen van geld of goederen.

Waar vind je meer signalen van ouderemishandeling?

Klik hier voor een overzicht van signalen.

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij ouderenmishandeling?

Bij signalen van ouderenmishandeling kun je terecht bij:

• Lokaal Team.
• Veilig Thuis.
• Casemanager dementie.
• Lokale alliantie.
• Deskundige (zie sociale kaart).
• Politie bij levensgevaar of strafbaar feit.

Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

• Overleg bij twijfel met een deskundige of Veilig Thuis.
• Maak een plan om veilig te kunnen handelen.
• Bel direct 112 bij levensgevaar.

Meisjesbesnijdenis is een ingreep aan de uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen zonder medische noodzaak.

Hoe vaak komt meisjesbesnijdenis voor?

Vrouwelijke Genitale Verminking (VGV), ook wel meisjesbesnijdenis genoemd, is wereldwijd een probleem. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn meer dan 200 miljoen vrouwen en meisjes in meer dan 30 landen besneden. Het komt voornamelijk voor in Afrika, het Midden-Oosten en Azië, maar ook in Europa en Noord-Amerika door migratie. In Nederland zijn bijna 41.000 vrouwen besneden en lopen naar schatting 4.200 meisjes in de komende twintig jaar risico.

Wat speelt er bij meisjesbesnijdenis?

Meisjesbesnijdenis is geworteld in culturele, religieuze en sociale normen. Het wordt vaak gezien als een overgangsritueel, een vereiste voor een goed huwelijk of als manier om “zuiverheid” en eer te behouden. Hoewel het als traditie wordt doorgegeven, ontbreekt een medische of religieuze basis. Veel religieuze leiders verwerpen de praktijk. Meisjesbesnijdenis blijft bestaan door patriarchale structuren, sociale druk en gebrek aan onderwijs en informatie.

Wat zijn typen meisjesbesnijdenis?

De WHO onderscheidt vier typen:

• Type 1: gedeeltelijk of totaal verwijderen van glansclitoris en/of voorhuid.
• Type 2 (Excisie): gedeeltelijk of totaal verwijderen van binnenste en/of buitenste schaamlippen.
• Type 3 (Infibulatie): aan elkaar hechten van schaamlippen.
• Type 4: overige vormen zoals piercen, kerven, schrapen of wegbranden.

Welke overige vormen zijn er?

• Defibulatie: De vernauwde vaginale opening wordt geopend, meestal vóór een huwelijk of bevalling.
• Herinfibulatie: De schaamlippen worden opnieuw gehecht na een bevalling.
• Sunna: Verzamelterm die in sommige gemeenschappen wordt gebruikt voor verschillende vormen van besnijdenis, vaak met de bedoeling het milder te laten klinken.

Wat zijn signalen van meisjesbesnijdenis?

Een overzicht van signalen vind je hier: Signalen meisjesbesnijdenis.

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij meisjesbesnijdenis?

Bij signalen van meisjesbesnijdenis kun je terecht bij:

• Deskundig collega of aandachtsfunctionaris.
• Lokaal Team.
• Veilig Thuis.
• GGD Jeugdgezondheidszorg.
• Deskundige (zie sociale kaart in deze reader of naslagwerk).
• Politie bij levensgevaar of (mogelijk) strafbaar feit.
• Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

Naast de stappen in de meldcode zijn deze punten belangrijk vanaf stap 1:

• Twijfel je of jouw handelen extra risico oplevert?
• Ga naar stap 2 en overleg met een deskundige of Veilig Thuis.
• Maak een plan om veilig te kunnen handelen.
• (Dreiging van) levensgevaar? Bel direct 112.

Huwelijksdwang is iemand dwingen te trouwen zonder vrije partnerkeuze.
Huwelijksdwang wordt gepleegd door familieleden om de familie-eer te beschermen of te herstellen.

Hoe vaak komt huwelijksdwang voor?

Jaarlijks ervaren naar schatting tussen de 338 en 957 personen in Nederland huwelijksdwang, hoewel er slechts gemiddeld 181 meldingen per jaar worden geregistreerd.

Wat speelt er bij huwelijksdwang?

Huwelijksdwang is diep geworteld in culturele, religieuze en sociale normen. In veel gemeenschappen geldt trouwen als plicht en als manier om familie-eer, status en sociale zekerheid te behouden. Een huwelijk wordt gezien als bewijs van goed gedrag en respect voor traditie. De druk om te trouwen komt vaak voort uit angst voor roddels, uitsluiting of eerverlies. Voor ouders kan het huwelijk van hun kind de reputatie van de familie beschermen of versterken. In sommige gevallen speelt ook economische zekerheid of het verkrijgen van een verblijfsvergunning een rol.

Hoewel huwelijksdwang soms wordt voorgesteld als cultureel gebruik of familietraditie, ontbreekt elke morele of religieuze rechtvaardiging. Vrije partnerkeuze is in alle religies toegestaan. Toch blijft de praktijk bestaan door sociale controle, ongelijkheid tussen mannen en vrouwen en gebrek aan kennis over rechten en hulpverlening.

Waar komt huwelijksdwang voor?

Huwelijksdwang komt vooral voor in gemeenschappen met een migratie- of religieuze achtergrond, waaronder mensen uit landen als Afghanistan, Irak, Iran, Koerdistan, Marokko, Pakistan, Somalië, Syrië en Turkije. Ook onder Surinaams-hindoestanen, sikhs, Roma en in strenge christelijke gemeenschappen binnen Nederland komt dit voor.

Bij wie komt huwelijksdwang voor?

Vooral jongeren tussen de 16 en 25 jaar worden met huwelijksdwang geconfronteerd.

Wat zijn risicofactoren?

Bepaalde groepen lopen een verhoogd risico op huwelijksdwang:

• Meisjes, jonge vrouwen en mannen uit gesloten gemeenschappen met strikte opvattingen over genderrollen en relaties, vooral als ze daarvan afwijken.
• Mensen met een migratieachtergrond waar eer en kuisheid belangrijk zijn, of uit een sterk religieus orthodox milieu.
• Personen in een afhankelijke positie zonder netwerk buiten de familie of zonder eigen inkomsten.

Wat zijn signalen van huwelijksdwang?

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij huwelijksdwang?

Bij signalen van huwelijksdwang kun je terecht bij:

• Deskundig collega of aandachtsfunctionaris.
• Lokaal Team.
• Veilig Thuis.
• Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating (LKHA).
• Deskundige (zie sociale kaart in deze reader of naslagwerk).
• Politie bij levensgevaar of (mogelijk) strafbaar feit.

Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

• Naast de stappen in de meldcode zijn deze punten belangrijk vanaf stap 1:
• Overleg altijd met deskundige of Veilig Thuis voordat je handelt of in gesprek gaat.
• (Dreiging van) levensgevaar? Bel direct 112.

Eergerelateerd geweld is elke vorm van geweld of dreiging van geweld door familieleden wanneer de eer van een persoon wordt geschonden.
Het geweld wordt gepleegd om de eer te herstellen of om eerverlies te voorkomen.

Hoe vaak komt eergerelateerd geweld voor?

In 2024 registreerde de politie (LEC EGG) 673 EGG-zaken.

Wat speelt er bij eergerelateerd geweld?

Eer gaat over het aanzien dat iemand geniet binnen de gemeenschap. Er is sprake van individuele eer, die te maken heeft met persoonlijke prestaties en gedrag. Daarnaast is er collectieve eer, die draait om de reputatie van de familie als geheel. Eer biedt respect, steun en bescherming binnen de groep, maar het kent ook een keerzijde: eer is absoluut. Dat betekent dat verlies van eer grote gevolgen kan hebben voor de hele familie, en dat mensen ver kunnen gaan om die eer te behouden of te herstellen.

Eerverlies kan ontstaan door het overtreden van groepsregels of door roddels en geruchten die iemands reputatie aantasten. Voor meisjes en vrouwen gaat het vaak om vermeend ‘onfatsoenlijk’ gedrag, zoals kledingkeuze of gebruik van social media, het hebben van een vriend, of seks en zwangerschap buiten het huwelijk. Bij jongens en mannen kan eerverlies ontstaan door homoseksualiteit, onvruchtbaarheid, of gezagsverlies binnen het gezin.

Eerverlies roept vaak een diepe angst voor sociale uitsluiting op, zowel bij de persoon zelf als bij de familie. Om dat te voorkomen, worden soms ingrijpende stappen gezet. Zo kan men kiezen voor een abortus om een zwangerschap te verbergen, of een maagdenvliesherstel laten uitvoeren om eerverlies te voorkomen. In sommige gevallen wordt zelfs een verhuizing geregeld, bijvoorbeeld naar het land van herkomst, om roddels en gezichtsverlies te vermijden.

Wat zijn maatregelen om eer te herstellen?

Vreedzame maatregelen om eer te herstellen

Soms proberen families de eer te herstellen zonder geweld. Dat gebeurt op vreedzame of symbolische manieren.

• Ontkennen of minimaliseren: De familie doet alsof het probleem niet ernstig was of niet heeft plaatsgevonden. Dit voorkomt gezichtsverlies.
• Symbolische gebaren: Er worden rituelen of handelingen ingezet om de eer te herstellen, zoals een gesprek tussen families met een vertrouwenspersoon, een omhelzing of cadeau als teken van verzoening, of het openlijk laten zien dat het contact is hersteld.
• Verhuizing naar het land van herkomst: Soms verhuist de familie om opnieuw te beginnen of om de eer op afstand te herstellen.

Het doel is steeds om de sociale balans te herstellen zonder geweld te gebruiken.

Gewelddadige maatregelen om eer te herstellen

De familie kan ook de eer herstellen met geweld, dit noemen we eergerelateerd geweld.

• Lichamelijk of psychisch geweld: Slachtoffers worden geslagen, bedreigd of vernederd om gehoorzaamheid af te dwingen.
• Verstoting: Iemand wordt uit de familie of gemeenschap gezet om afstand te nemen van de ‘schande’.
• Huwelijksdwang: Een huwelijk wordt afgedwongen om de eer van de familie te herstellen.
• Achterlating: Iemand wordt in het buitenland achtergelaten om contact of autonomie te verbreken.
• Gedwongen abortus of zelfmoord: Slachtoffers worden onder druk gezet om de ‘oneer’ zelf ongedaan te maken.
• Eermoord: In uiterste gevallen wordt iemand gedood om de familie-eer te zuiveren.

Wat zijn signalen van eergerelateerd geweld?

Wie bieden advies, hulp en/of bescherming bij eergerelateerd geweld?

Bij signalen van eergerelateerd geweld kun je terecht bij:

• Deskundig collega of aandachtsfunctionaris.
• Veilig Thuis.
• Deskundige (zie sociale kaart in deze reader of naslagwerk).
• Politie.
• Landelijke Expertisecentrum Eergerelateerd Geweld (LEC EGG).
• Wat zijn extra veiligheidsmaatregelen?

Naast de stappen in de meldcode zijn deze punten belangrijk vanaf stap 1:

• Overleg altijd met deskundige of Veilig Thuis voordat je handelt of in gesprek gaat.
• (Dreiging van) levensgevaar? Bel direct 112.

Eergerelateerd geweld en andere vormen van huiselijk geweld vertonen overeenkomsten, maar verschillen in motief, uitvoering en impact.

Motief en oorzaak

• Bij eergerelateerd geweld draait het om het beschermen of herstellen van de familie-eer.
• In eerculturen wordt gezichtsverlies als een ernstige bedreiging gezien.
• Het geweld wordt vaak goedgekeurd of gesteund door de familie en komt voort uit strikte groepsnormen, vooral rond het seksuele gedrag van vrouwen en meisjes.
• Bij huiselijk geweld liggen de oorzaken meestal in persoonlijke factoren zoals stress, jaloezie, machtsmisbruik of relationele problemen.
• Het is doorgaans niet cultureel bepaald en wordt meestal afgekeurd door de omgeving.

Verschijningsvorm

• Bij eergerelateerd geweld is het geweld vaak gepland en uitgevoerd met instemming van de familie.
• Het kan eenmalig plaatsvinden, zoals bij een eermoord, zonder dat er sprake is van voorafgaande mishandeling.
• Het herstel van eer moet zichtbaar zijn en kan zelfs in het openbaar gebeuren.
• Bij huiselijk geweld ontstaat het geweld door oplopende spanningen binnen een relatie en volgt het vaak een cyclus van geweld en spijt.
• Het speelt zich meestal af achter gesloten deuren en escaleert geleidelijk.

Plegers en betrokkenen

• Bij eergerelateerd geweld staat de familie centraal.
• Zij bepalen wie het geweld pleegt, vaak een jongere man of minderjarige, omdat de straf lager uitvalt.
• Wie weigert, kan zelf bedreigd of slachtoffer worden.
• Bij huiselijk geweld is de pleger meestal een (ex-)partner of ouder die zelfstandig handelt.
• Andere familieleden zijn vaak niet betrokken en keuren het geweld af.

Impact op het slachtoffer

• Bij eergerelateerd geweld wordt het slachtoffer vaak door de hele familie opgejaagd en heeft zelden steun in het eigen netwerk.
• De dreiging blijft bestaan, ook na een relatiebreuk of scheiding.
• Bij huiselijk geweld is er vaker steun vanuit familie, vrienden of hulpverlening.
• De dreiging neemt meestal af zodra de pleger uit beeld is of gestopt wordt.